Бүгін
Жартыдан үлкен, толғаннан кіші — бір бүйірі томпайған ай. Түстен кейін шығып, таң атқанша аспанда қалады. Осы кезден бастап ай жарығы сезілерліктей күшейіп, әлсіз жұлдыздар мен Құс жолын жуып кете бастайды — жұлдыз қарауды жоспарлаған болсаң, оны осы аптаға емес, келесі жаңа айдың тұсына шегерген жөн. Оның есесіне Айдың өзі әр түн сайын аздап толығып отырады, сондықтан бірнеше күн қатарынан бір уақытта қарасаң, өзгерісті көзіңмен көресің.
Толуға аз қалған, бірақ әлі толмаған тұс. Дәстүр бойынша мұны жаңаны бастамайтын шақ деп таныған — қолдағыны сүзіп-тазартатын кезде басқа нәрсеге кіріссең, екеуі де шала қалады. Аяқтауға жақындағанда іш пысып, жаңа іс әдеттен тыс тартымды көрінеді; сол еліктірудің өзі осы тұстың белгісі. Бүгін аяқталуға жақын біреуін таңдап, соны соңына дейін итер. Аяқтау бастауға қарағанда әлдеқайда аз күшпен келеді.
Ай жарық бола бастағанда әлсіз аспан денелері біртіндеп өшеді, бірақ Айдың өзін күн сайын қатарынан бақылауға дәл қазір қолайлы. Бірнеше күн бойы бір уақытта, бір орыннан қарасаң, терминатордың жылжып бара жатқаны көзге көрінеді: кеше көлеңкеге батып тұрған кратер бүгін сәуле астында тұрады. Ол шекара дискінің бір шетінен екінші шетіне екі аптада жетеді. Суретке түсірсең, автоматты режим айды әдетте аппақ қылып жібереді, сондықтан жарықты екі-үш саты азайт: Ай — ойлағаннан әлдеқайда жарық нысан.
Терминатор Жаңбыр теңізінен өтіп бара жатқанда Коперник кратері көлеңкеден көтеріледі. Көлденеңі 90 шақырым шамасында, әрі қараңғы теңіздің дәл ортасында тұрғандықтан дүрбімен де жарық сақинасы айқын шығады. Одан солтүстіктегі Платонның табаны ерекше қараңғы болғандықтан қара сопақ дақ сияқты көрінеді. Оныншы күн шамасында Кемпірқосақ шығанағын қоршаған Юра тауларының тек шыңдары ғана бұрын күн сәулесін алады да, әлі көлеңкеде тұрған шығанақтың үстінде иілген бір сап тұрғандай көрінеді — бақылаушылар оны алтын сап деп атайды, ол бірнеше күнге созылады және дүрбімен де пішіні ажыратылады.
Терминатордың маңы — күн сәулесі жер бетін жанамалап өтетіндіктен көлеңке бірнеше есе ұзаратын тұс: Ай бедері ең жарық толған айда емес, терминаторға ілінген кезде жақсы көрінеді. Терминатор тәулігіне 12 градусқа жуық жылжитындықтан, мұнда аталған бедерлер үш-төрт күнде орнын келесі бедерлерге береді. Төменде тұрған келесі фаза күндері — осы тізімнің ауысатын күндері.
Құндыз айы. Құндыз қысқа қарсы бөгетін бітіретін ай әрі адамның да қысқы қамын аяқтауға тиіс айы деген атау. Жерге қарай Аяз айы деп те атаған. Осы тұстан бастап түн ұзарып, толған ай аспанда ұзақ тұрады, орны да биіктей түседі — жаздағы толған айдың дәл керісінше.
⚠️ Бұл атаулар солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеуіндегі (Солтүстік Америка мен Еуропа) жыл мезгілдерінен шыққан. Оңтүстік жарты шарда мезгілдер керісінше болғандықтан, атау мен шынайы аспан үйлеспей қалады: қаңтардағы Қасқыр айы ол жақта жаздың ортасы, шілдедегі Бұғы айы қыстың ортасы. Атауларды сол күйі көшірмей, тек таныстырып қана өтудің себебі осы. Әрі үйлеспейтіні атау ғана емес — аспанның өзі аударылады. Мұнда төмен жүреді деп жазылған маусым айының толған айы ол жақта ең биіктен өтеді, ал қыркүйектегі Егін айының «шығу уақыты бірнеше күн бойы кешікпейтін» құбылысы ол жақта наурызда келеді. Сол жақтың аспанына қарап отырсаң, мезгілді жарты жылға жылжытып оқы.
Тағы сұрау
Айдың нақты орбиталық механикасынан тікелей есептелген — тұрақты кесте емес, күндер жыл сайын аздап жылжиды.